doofpot

"Minister Van der Steur van Justitie wil zo snel mogelijk duidelijkheid over een eventuele doofpot rond het bonnetje van de Teevendeal." (De Volkskrant)

doofpot betekent: 'een zaak waar bewust over wordt gezwegen om zo te verbergen dat iemand een grote fout heeft gemaakt'

• De fout van de minister werd in de doofpot gestopt, zodat hij niet zou hoeven aftreden.
• We zullen nooit weten wat er precies is gebeurd, want er is definitief een deksel op de MH17-doofpot gedaan.
• De criminele activiteiten van die topambtenaar bleven jarenlang geheim, maar nu is de doofpot geopend.

Doofpot betekent letterlijk: 'een pot waarin brandende kolen kunnen uitdoven (uitgaan)'. Kun jij uitleggen hoe uit die betekenis de figuurlijke betekenis is ontstaan die doofpot  in de voorbeeldzinnen heeft?
Als je iets in de doofpot stopt, hoop je dat iedereen het vergeet en niemand het er ooit nog over zal hebben. Toch komt het uiteindelijk vaak uit, net als een geheim. Als het om 'smerige zaakjes' gaat, die volgens de wet verboden zijn (zoals 'corruptie'), wordt dan ook wel gezegd dat er 'een beerput is opengegaan'. Beerput heeft net als doofpot een figuurlijke betekenis. Zoek op wat de letterlijke betekenis van dit woord is.

Extra
In het programma Zondag met Lubach was laatst een grappig item over 'doofpotaffaires' te zien, waarbij een verslaggever letterlijk in een grote doofpot stond. Hierdoor wist hij dingen die voor iedereen bekend zijn juist niet. Vind jij dit leuk bedacht?

pril

Het plan voor de vestiging van een asielzoekerscentrum op een recreatiepark in Echten bevindt zich in een pril stadium. (Dagblad van het Noorden)

pril betekent: 'net begonnen, net ontstaan, vroeg, jong'

• Hun liefde is nog pril, maar toch gaan ze volgende maand al samenwonen.
• Het 15-jarige tennistalent won zijn tweede titel in zijn nog prille carrière.
• Sneeuwklokjes komen al in het prille voorjaar tot bloei.

Vroeger werd pril vooral gebruikt in de betekenis 'nog jong, mooi en fris'. Het woord heeft waarschijnlijk dezelfde geschiedenis als praal, dat wordt gebruikt in de uitdrukking pracht en praal. Wat betekent die uitdrukking?
Soms heeft pril de bijbetekenis 'kwetsbaar, breekbaar' – bijvoorbeeld als het om kinderen gaat, of om een relatie. Waarom is het logisch dat jonge mensen en nieuwe dingen kwetsbaar of breekbaar worden genoemd?

Extra
De koude temperaturen van deze week zorgen voor "pril schaatsgeluk".

ordentelijk

Uitvoering van Europese plannen is noodzakelijk om de grote stroom vluchtelingen ordentelijk op te vangen. (Nieuwsmash)

ordentelijk betekent: 'fatsoenlijk, netjes, zoals het hoort'

• De scheidsrechter zorgt ervoor dat de wedstrijd ordentelijk verloopt.
• Deelnemer Ellie Lust wil dat er in de opdrachten van Wie is de Mol? ordentelijk gecommuniceerd wordt via de portofoon.
• In de klas moet je je ordentelijk gedragen.

In ordentelijk kun je een woord herkennen dat 'regelmaat', 'rustige, overzichtelijke toestand' betekent. Welk woord is dit?
Het woord dat je zojuist hebt opgeschreven, heeft nog een tweede betekenis: 'een groep mensen die volgens vaste regels samenleeft of samenwerkt'. Leg uit waarom die betekenis goed past bij de eerste betekenis.
Vul in de volgende zinnen de juiste woorden in:
- Bij sommige docenten is het rommelig in de klas; zij kunnen geen ... houden.
- Je hoeft er niets meer aan te veranderen: het is helemaal in ...
- De boeken staan op alfabetische ..., zodat je elk exemplaar snel kunt vinden.

Extra
Deze week kiest de Tweede Kamer een nieuwe voorzitter. Een van de dingen die hij of zij moet gaan doen, is ervoor zorgen dat de debatten ordentelijk verlopen. Wat nog meer? Bekijk het filmpje.

continu

Ook in Noord-Holland gaat misschien gestrooid worden vanwege het winterse weer. Een woordvoerster van Rijkswaterstaat laat weten dat de situatie continu in de gaten wordt gehouden. (Noordhollands Dagblad)

continu betekent: 'de hele tijd, voortdurend'

• Ouders willen het liefst continu bij hun baby in de buurt zijn.
• Door groepsapps krijg je continu berichten binnen op je telefoon.
• Ik word gek van dat continue geruzie van jullie!

Sommige mensen denken dat continu altijd met een e op het eind wordt geschreven, maar dit gebeurt alleen in bepaalde gevallen, zoals in de derde voorbeeldzin, en in bijvoorbeeld een continue mensenstroom en continue beweging. Waarom krijgt het woord er hier een e bij? Bekijk ook dit advies van Onze Taal.
Continu is dus de basisvorm van het woord; het komt uit het Frans. In het Engels is continue met een e wel een basisvorm, maar in die taal is het een werkwoord. Bedenk of zoek op wat het werkwoord continue betekent. Wat is het vergelijkbare Nederlandse werkwoord?

Extra
Het gaat vandaag in het nieuws voortdurend over de gladheid in het noorden van het land: van ongelukken tot schaatsende mensen op straat en het continu vervoeren van strooizout.


Bekijk het filmpje hier.

bakkeleien

Het weekblad Donald Duck staat deze week in het teken van taal: in Duckstad wordt 'Het Groot Ducktee' gehouden. Het blad staat erom bekend in de strips veel oude woorden en uitdrukkingen te gebruiken, wat in de stripwereld ook wel 'Duckstads' wordt genoemd. Donald Duck gebruikt "niet alleen woorden als 'bakkeleien'", maar hij "verrijkt ook de Nederlandse taal, zoals hij deed met 'Verweggistan'." (Telegraaf.nl)

bakkeleien betekent: 'ruziemaken, kibbelen'

• Mijn broers zijn aan het bakkeleien over wie de tafel moet dekken.
• Er wordt al jaren gebakkeleid over een nieuwe weg in ons dorp.
• David bakkeleit elk weekend met zijn ouders over hoe laat hij 's avonds thuis moet komen.

Bakkeleien is ontleend aan het oude Maleise woord berkelahi, dat ongeveer hetzelfde klonk. Welke klank uit bakkeleien maakt het woord extra leuk voor de Donald Duck?
Van het werkwoord bakkeleien kun je een zelfstandig naamwoord maken. Vul dat woord in in de volgende zin:
- Door dat eindeloze … begonnen we om 20.00 uur pas echt met het spel.
Het Groot Ducktee verwijst naar een bekende spellingwedstrijd die aanstaande zaterdag op tv is. Wat is de naam daarvan?

Extra
Hoewel bakkeleien niet zo deftig klinkt en daarom vaak een 'informeel' woord wordt genoemd, hoor je het toch vaak in de politiek. Door het woord te gebruiken kun je even lekker overdrijven, waar politici soms behoefte aan hebben.

bühne

Tijdens een optreden van U2 in Parijs verscheen de Amerikaanse rockband Eagles of Death Metal (voor het eerst sinds de aanslagen in Parijs) op de bühne.

 bühne betekent: 'podium, toneel'

• Dat talent uit The Voice kan niet alleen goed zingen, hij is er ook voor gemaakt om op de bühne te staan!
• Willeke Alberti staat al jaren op de bühne.
• De tv-serie Bloedverwanten is vanaf september tot medio februari 2016 op de bühne te zien, in maar liefst 75 verschillende theaters.

De twee puntjes die op de ü staan in bühne, noem je een 'umlaut'. Dit teken staat er voor de uitspraak. Zónder die umlaut wordt de u namelijk als 'oe' uitgesproken in de taal waaruit we het woord geleend hebben. Met een umlaut is het een gewone 'uu'. Uit welke taal hebben we bühne en bijvoorbeeld ook überhaupt geleend?
Bühne lijkt toevallig een beetje op het woord tribune, dat uit het Frans komt. Welk opvallend verschil zie je in de betekenissen van de twee woorden?
Bühne kan ook figuurlijk gebruikt worden, in de uitdrukking iets doen voor de bühne. Hiermee wordt bedoeld: 'iets (alleen maar) doen om aandacht te krijgen, in de belangstelling te staan'. Doe jij weleens iets voor de bühne?

Extra
Wie kan er nu beter over de bühne zingen dan iemand die er zelf regelmatig op staat? Jan Smit vertelt in dit liedje hoe hij het vindt om op de bühne te staan.

prognose

Uit een bericht op Trouw.nl: "De Europese Unie verwacht de komende twee jaar drie miljoen nieuwe vluchtelingen. Is die prognose niet te voorzichtig?"

 prognose betekent: 'voorspelling, uitspraak over hoe iets verder zal gaan, verwacht resultaat'

• Volgens de prognoses zal die nieuwe politicus veel stemmen krijgen bij de verkiezingen.
• De prognose van de dokter is dat ik na een maand rust weer kan sporten.
• De prognose is gunstig: 80% van de patiënten herstelt snel na deze operatie.

Het woord prognose wordt vaak gebruikt door artsen, als ze aan patiënten vertellen hoe de behandeling en het herstel van hun ziekte waarschijnlijk zullen verlopen. Er is dan eerst een diagnose gesteld: 'onderzocht en vervolgens vastgesteld welke ziekte iemand heeft'.
Vul de woorden prognose en diagnose in het verhaaltje hieronder op de juiste plekken in.
De glazenwasser is vorige maand tijdens zijn werk van een ladder gevallen. De ... was dat hij twee maanden thuis zou moeten blijven. De ... was namelijk een dubbele beenbreuk. Maar de ... is inmiddels bijgesteld naar ruim 6 maanden, want bij een tweede onderzoek werd de ... gesteld dat hij nog twee andere breuken in zijn voet had.
In welk onderdeel van het journaal op tv worden altijd prognoses gedaan: het binnenlands nieuws, het sportnieuws of het weerbericht?

Extra
Prognoses komen ook veel voor tijdens verkiezingen, bijvoorbeeld voor de Tweede Kamer of een gemeenteraad. Voordat de uitslagen bekend zijn, worden er eerst altijd allerlei prognoses gedaan.