amnestie

'Greenpeace opgelucht door Russische amnestie'. Weet jij waarom de milieuorganisatie Greenpeace opgelucht is?

amnestie betekent: 'het besluit om iemand of een groep mensen geen straf te geven'

Deze week werd bekendgemaakt dat in Rusland een amnestiewet is aangenomen. Daardoor zullen actievoerders van Greenpeace die in het land werden vastgehouden, worden vrijgelaten. Aan deze actievoerders wordt nu namelijk 'amnestie verleend'.

Amnestie komt van een Grieks woord dat 'vergeten' betekent. Als 'amnestie verleend wordt', dan wordt de straf die iemand had gekregen 'vergeten', oftewel 'ingetrokken, kwijtgescholden'.


Extra
In sommige landen worden erg wrede straffen gegeven: mensen worden alleen maar gestraft vanwege hun geloof of omdat ze hun mening lieten horen. De organisatie Amnesty International, die strijdt tegen de schending van mensenrechten, probeert deze mensen te helpen.

summum

• Samenspelen is voor muzikanten het summum.
• Deze week begint het WK darts, het summum in de dartsport.
• Ik heb veel mooie auto’s gezien, maar de nieuwe van oom Kees is het summum.
• Bij Oud en Nieuw is het vuurwerk om twaalf uur het summum.

summum betekent: 'hoogtepunt, toppunt'

Summum is een woord uit het Latijn. Het woord summus betekende in die taal 'hoogste'. Summum met de betekenis 'hoogtepunt' is daarvan afgeleid.

In het Nederlands wordt summum gebruikt voor hoogtepunten op allerlei gebieden, zoals je in de voorbeeldzinnen bovenaan kunt zien. Vaak staat na summum het woord van, en daarna komt dan om wát voor hoogtepunt het gaat. Ook toppunt wordt op die manier gebruikt:

• Een zwembad in de tuin is het toppunt/summum van luxe.
• Je pincode op je pinpas schrijven is het toppunt/summum van domheid!
• Trouwen is het toppunt/summum van romantiek.
• Haar sinterklaassurprises zijn het toppunt/summum van creativiteit.
• De gehaktballen van mijn oma zijn het toppunt/summum van lekker eten. 

Extra
Het summum van lef is misschien wel de sprong vanuit de ruimte naar de aarde die de Oostenrijker Felix Baumgartner vorig jaar maakte!

gard

'Vol verwachting klopt ons hart, wie de koek krijgt wie de gard!' Deze zin heb je de afgelopen weken vast veel gehoord en misschien ook nog weleens gezongen. Maar weet je ook wat er eigenlijk precies wordt gezongen? Wat wordt er bedoeld met de gard?

gard betekent: 'roe', 'bosje takken om mee te slaan (als straf)'

De zin die in het liedje Zie de maan schijnt door de bomen wordt gezongen, betekent 'We wachten vol spanning af wie van Sinterklaas iets lekkers (koek) krijgt, en wie voor straf wordt geslagen met een bosje takken (de gard) omdat hij/zij stout is geweest.'

Gard betekent dus hetzelfde als het woord roe, dat je uit andere sinterklaasliedjes kent. (Bijvoorbeeld uit Zie ginds komt de stoomboot: 'Wie zoet is krijgt lekkers, wie stout is de roe.') Vroeger werden kinderen hier echt mee geslagen – meestal op school, door schoolmeesters.

Tegenwoordig wordt een gard of roe niet meer gebruikt; we kennen de voorwerpen nu alleen nog uit oude verhalen en liedjes, en zien ze soms 'voor de show' in de hand van een Zwarte Piet. Terwijl kinderen er vroeger waarschijnlijk echt bang voor waren, wordt er tegenwoordig over gezongen zonder echt bij de betekenis stil te staan.

De oude vorm van gard is garde, met een e op het eind. Dat woord wordt nu onder andere nog gebruikt voor een keukengereedschap waarmee je bijvoorbeeld beslag kunt kloppen.

Extra
Natuurlijk sluiten we op 5 december af met een sinterklaasfilmpje. Er zijn veel filmpjes in omloop met sinterklaasbloopers. Kennen jullie dit filmpje al?

funest

Funest is een woord dat vaak voorkomt in nieuwskoppen: 'Verhuurheffing funest voor sociale klasse', 'Stilzitten funest voor stofwisseling', 'Aardbeving funest voor reuzenbadeend'.  Erg funest dus als je niet weet wat het betekent!

funest betekent: 'erg slecht, heel ongezond'

Als iets funest is, wil dat zeggen dat het grote negatieve gevolgen voor iets of iemand heeft: het is bijvoorbeeld schadelijk, geeft problemen, of leidt tot een ondergang of nederlaag.

• Roken en te veel alcohol drinken zijn funest voor je gezondheid.
• Al die bekentenissen van dopinggebruik zijn funest voor het imago van de wielersport.
• Ons voetbalteam stond er al niet goed voor in de competitie, maar de blessure van onze spits Alex is echt funest.

Extra
Dat funest een negatieve betekenis heeft, is niet zo gek: het komt oorspronkelijk van het Latijnse woord funus, dat in de oudheid bij de Romeinen 'dood' betekende. Ook werd het woord gebruikt voor de speciale Romeinse rituelen rondom de dood en begrafenissen. Daar kun je meer over lezen op de Wikipedia.

Roken is trouwens wel écht funest, kijk maar eens naar deze foto's!

hypocriet

• Het is hypocriet om tegen de bio-industrie te zijn, maar wel een hamburger te eten bij een fastfoodrestaurant.
• Zeggen dat je niet racistisch bent, maar boos worden op zwarte mensen die zich ongemakkelijk voelen door Zwarte Piet, is misschien wel een beetje hypocriet.

Dat woord hypocriet ziet er wat raadselachtig uit. Maar er bestaat een makkelijker woord voor: schijnheilig. Dat woord betekent letterlijk dat je jezelf goed (heilig) voordoet, maar dat het nep is (schijn).

hypocriet betekent: 'schijnheilig, niet eerlijk'

Sommige mensen weten heel goed dat ze hypocriet zijn: ze zeggen of vinden het ene, maar doen ondertussen lekker het andere. Bijvoorbeeld als je vader of moeder steeds zegt dat je gezond moet eten, maar zichzelf ondertussen elke avond volpropt met chips.
Je kunt ook hypocriet zijn zonder het te weten: er bestaan mensen die GroenLinks stemmen en zeggen dat ze het milieu heel belangrijk vinden, maar toch meerdere keren per jaar met het vliegtuig op vakantie gaan. Ook al staan ze daar misschien niet bij stil, het is wel huichelachtig (weer een ander woord voor hypocriet).

Extra
Hypocriet is een veelgebruikt scheldwoord. Zelfs in de Tweede Kamer komt het weleens voorbij. Wat vind jij van het gebruik van hypocriet in dit filmpje?

chronisch

'Chronische ziekte', 'chronische vermoeidheid', 'een chronisch geldprobleem', 'een chronisch tekort' ... Chronisch lijkt niet veel goeds te betekenen. Heeft dit woord inderdaad een negatieve betekenis?

chronisch betekent: 'langdurig, voortdurend, aanhoudend'

Op zichzelf heeft het bijvoeglijk naamwoord chronisch niet per se een negatieve betekenis, maar het wordt meestal wel gecombineerd met iets negatiefs, zoals ziektes en problemen. Met chronisch wordt dan aangegeven dat de ziekte of het probleem niet van korte duur is. Een chronische ziekte is geen griepje, maar een ziekte waarvan je maanden of zelfs je hele leven last hebt. En een chronisch probleem is geen kwestie die de volgende dag weer opgelost kan worden, maar een probleem waar maar geen oplossing voor te vinden is of een moeilijke situatie die telkens terugkomt.

• Het ziekenhuis heeft een chronisch tekort aan verpleegkundigen.
• Haar man lijdt aan een chronische verkoudheid.
• Het ontduiken van belasting door burgers is een chronisch probleem voor Griekenland.
• Tijdens zijn studententijd met veel bier en feestjes had hij een chronisch geldgebrek.

Extra
Iets wat maar voortduurt, is natuurlijk niet altijd vervelend. Kijk maar naar dit grappige, aanstekelijke filmpje.

formeel

Boven een nieuwsbericht op Nu.nl staat vandaag: 'Leeuwarden formeel voorgedragen als Culturele Hoofdstad'. Wat wil de maker van het bericht precies zeggen met dat woord formeel?

formeel betekent: 'officieel, volgens de regels' of 'netjes, plechtig'

Dat Leeuwarden formeel is voorgedragen om 'Culturele Hoofdstad' te worden, betekent dat het officieel is: de mensen die erover gaan, hebben definitief besloten om de stad voor te dragen als kandidaat (de andere kandidaat is Valetta, de hoofdstad van Malta). Ze hebben de voordracht nu keurig volgens de regels gedaan en officieel bekendgemaakt.

Als iets formeel is (bijvoorbeeld een document) of formeel gebeurt (bijvoorbeeld een benoeming), dan is of gebeurt het volgens de regels. Het kan gaan om officiële regels in bijvoorbeeld de wet, maar het kan ook gaan om regels om je op een nette manier te gedragen: nette woorden gebruiken, je netjes kleden, netjes eten, enzovoort.

• Formeel is Maarten de voorzitter, maar eigenlijk voert Debby al zijn taken uit.
• De opvang van vluchtelingen is formeel geen taak van de gemeente.
• Hans kreeg te horen dat hij zich formeel moest kleden voor de vergadering: in pak en met stropdas.
• Derhalve, thans en echter zijn voorbeelden van formeel taalgebruik.

Extra
In de Tweede Kamer wordt vaak erg formeel gesproken: er worden moeilijke woorden gebruikt, en de sprekers moeten hun zinnen soms op een afgesproken manier uitspreken. Zo moeten Kamerleden altijd via de voorzitter spreken: ze mogen iemand anders niet direct aanspreken. Het komische tv-programma Draadstaal heeft daar een grappig filmpje over gemaakt.