bakkeleien

Het weekblad Donald Duck staat deze week in het teken van taal: in Duckstad wordt 'Het Groot Ducktee' gehouden. Het blad staat erom bekend in de strips veel oude woorden en uitdrukkingen te gebruiken, wat in de stripwereld ook wel 'Duckstads' wordt genoemd. Donald Duck gebruikt "niet alleen woorden als 'bakkeleien'", maar hij "verrijkt ook de Nederlandse taal, zoals hij deed met 'Verweggistan'." (Telegraaf.nl)

bakkeleien betekent: 'ruziemaken, kibbelen'

• Mijn broers zijn aan het bakkeleien over wie de tafel moet dekken.
• Er wordt al jaren gebakkeleid over een nieuwe weg in ons dorp.
• David bakkeleit elk weekend met zijn ouders over hoe laat hij 's avonds thuis moet komen.

Bakkeleien is ontleend aan het oude Maleise woord berkelahi, dat ongeveer hetzelfde klonk. Welke klank uit bakkeleien maakt het woord extra leuk voor de Donald Duck?
Van het werkwoord bakkeleien kun je een zelfstandig naamwoord maken. Vul dat woord in in de volgende zin:
- Door dat eindeloze … begonnen we om 20.00 uur pas echt met het spel.
Het Groot Ducktee verwijst naar een bekende spellingwedstrijd die aanstaande zaterdag op tv is. Wat is de naam daarvan?

Extra
Hoewel bakkeleien niet zo deftig klinkt en daarom vaak een 'informeel' woord wordt genoemd, hoor je het toch vaak in de politiek. Door het woord te gebruiken kun je even lekker overdrijven, waar politici soms behoefte aan hebben.

bühne

Tijdens een optreden van U2 in Parijs verscheen de Amerikaanse rockband Eagles of Death Metal (voor het eerst sinds de aanslagen in Parijs) op de bühne.

 bühne betekent: 'podium, toneel'

• Dat talent uit The Voice kan niet alleen goed zingen, hij is er ook voor gemaakt om op de bühne te staan!
• Willeke Alberti staat al jaren op de bühne.
• De tv-serie Bloedverwanten is vanaf september tot medio februari 2016 op de bühne te zien, in maar liefst 75 verschillende theaters.

De twee puntjes die op de ü staan in bühne, noem je een 'umlaut'. Dit teken staat er voor de uitspraak. Zónder die umlaut wordt de u namelijk als 'oe' uitgesproken in de taal waaruit we het woord geleend hebben. Met een umlaut is het een gewone 'uu'. Uit welke taal hebben we bühne en bijvoorbeeld ook überhaupt geleend?
Bühne lijkt toevallig een beetje op het woord tribune, dat uit het Frans komt. Welk opvallend verschil zie je in de betekenissen van de twee woorden?
Bühne kan ook figuurlijk gebruikt worden, in de uitdrukking iets doen voor de bühne. Hiermee wordt bedoeld: 'iets (alleen maar) doen om aandacht te krijgen, in de belangstelling te staan'. Doe jij weleens iets voor de bühne?

Extra
Wie kan er nu beter over de bühne zingen dan iemand die er zelf regelmatig op staat? Jan Smit vertelt in dit liedje hoe hij het vindt om op de bühne te staan.

prognose

Uit een bericht op Trouw.nl: "De Europese Unie verwacht de komende twee jaar drie miljoen nieuwe vluchtelingen. Is die prognose niet te voorzichtig?"

 prognose betekent: 'voorspelling, uitspraak over hoe iets verder zal gaan, verwacht resultaat'

• Volgens de prognoses zal die nieuwe politicus veel stemmen krijgen bij de verkiezingen.
• De prognose van de dokter is dat ik na een maand rust weer kan sporten.
• De prognose is gunstig: 80% van de patiënten herstelt snel na deze operatie.

Het woord prognose wordt vaak gebruikt door artsen, als ze aan patiënten vertellen hoe de behandeling en het herstel van hun ziekte waarschijnlijk zullen verlopen. Er is dan eerst een diagnose gesteld: 'onderzocht en vervolgens vastgesteld welke ziekte iemand heeft'.
Vul de woorden prognose en diagnose in het verhaaltje hieronder op de juiste plekken in.
De glazenwasser is vorige maand tijdens zijn werk van een ladder gevallen. De ... was dat hij twee maanden thuis zou moeten blijven. De ... was namelijk een dubbele beenbreuk. Maar de ... is inmiddels bijgesteld naar ruim 6 maanden, want bij een tweede onderzoek werd de ... gesteld dat hij nog twee andere breuken in zijn voet had.
In welk onderdeel van het journaal op tv worden altijd prognoses gedaan: het binnenlands nieuws, het sportnieuws of het weerbericht?

Extra
Prognoses komen ook veel voor tijdens verkiezingen, bijvoorbeeld voor de Tweede Kamer of een gemeenteraad. Voordat de uitslagen bekend zijn, worden er eerst altijd allerlei prognoses gedaan.

cruciaal

"PSV speelt woensdag een cruciaal duel tegen Manchester United. Een goed resultaat is noodzakelijk om overwintering in de Champions League in eigen hand te houden", staat op de website van de Nederlandse voetbalclub.

cruciaal betekent: 'van groot belang, zó belangrijk dat een beslissing of resultaat ervan afhankelijk is, doorslaggevend'

• Het is van cruciaal belang dat je een voldoende haalt, want anders ga je niet over.
• De bedoeling was dat de politieagenten de mannen gezamenlijk in de val zouden lokken, maar op het cruciale moment letten ze allemaal niet goed op.
• Als je gezond wilt blijven, is een goed eetpatroon cruciaal.

Cruciaal kan op twee manieren worden uitgesproken: als 'krusiejaal' en als 'krusjaal'. Klein onderzoekje met de klas: vraag aan jullie docenten om de zin 'Huiswerk maken is van cruciaal belang' uit te spreken (laat ze de zin zien op een briefje). Noteer steeds welke uitspraak van cruciaal gebruikt wordt. Welke uitspraak is onder jullie docenten het gebruikelijkst?
Wat is volgens jou cruciaal voor een geslaagd sinterklaasfeest? Veel pepernoten, grote cadeaus, lange gedichten, mooie surprises, de hele dag vrij?

Extra
Het ministerie van Onderwijs vindt bewegingsonderwijs cruciaal voor de lichamelijke én geestelijke ontwikkeling van kinderen. In dit filmpje wordt uitgelegd waarom. Heb jij het gevoel dat je beter kunt werken als je net gym hebt gehad? Vind je dat het ministerie te moeilijke woorden gebruikt in het filmpje? Zo ja, noem ze in een reactie hieronder, zodat we ze kunnen bespreken in volgende Woordspot-afleveringen!

ravage

Een auto met caravan kreeg zondagmiddag rond 13.00 uur een ongeluk op de Philipsdam. De bestuurder kon zijn stuur door de storm waarschijnlijk niet meer recht houden, en toen ging het mis. De caravan viel helemaal uit elkaar en zorgde voor een grote ravage op de weg.

ravage betekent: 'enorme puinhoop/rommel, veel schade'

• De storm heeft een grote ravage aangericht in de tuin.
• Binnen troffen drie clubleden gisteravond een ravage aan: in de kantine en de bestuurskamer hadden de dieven alles overhoop gehaald.
• Bij een aanrijding op de A4 is een enorme ravage ontstaan.

Ravage betekent ongeveer hetzelfde als puinhoop, troep, rotzooi en rommel, maar je gebruikt het woord meestal in een heel ernstige situatie, waarbij er veel schade is. Kies in de volgende zinnen steeds het woord dat volgens jou het best past:
- Let alsjeblieft niet op de …! Ik had helaas geen tijd meer om op te ruimen.
- Door die brand is er een enorme … ontstaan in onze flat.
- Wat hebben jullie er een … van gemaakt, zeg! Hoe kunnen we hier nu werken?
- In die winkel verkopen ze tweedehandsmeubels en andere ...

Er zijn in het Nederlands verschillende woorden die eindigen op -age: garage, bagage, ravage. Uit welke taal hebben we deze woorden overgenomen?


Extra
In de Woordspot-aflevering van vorige week hadden we het over het ongeluk met twee omvallende hijskranen in Alphen aan den Rijn. Die kranen richtten een enorme ravage aan in het centrum van de stad!

notulen

Een paar maanden geleden gebeurde er in Alphen aan den Rijn een groot ongeluk: twee hijskranen vielen bij bouwwerkzaamheden om, boven op een aantal huizen. Op basis van e-mails en notulen van vergaderingen over de actie met de hijskranen, maakte de nieuwswebsite Cobouw vorige week een verslag van wat er voor en na het ongeluk allemaal gebeurd is.

notulen betekent: 'aantekeningen/verslag van wat er in een vergadering is besproken'

• Paula, wil jij deze keer de notulen van ons overleg maken?
• De vergadering begint altijd met het goedkeuren van de notulen van de vorige vergadering.
• Ik weet zeker dat Sandra tegen heeft gestemd; kijk het maar na in de notulen!

Kun jij bedenken wat het woord notulist betekent? Zoek het eventueel op in een woordenboek, en maak een zin met het woord.
Als je de notulen van een vergadering maakt, ben je aan het notuleren. Op welk werkwoord met de algemene betekenis 'iets opschrijven' lijkt notuleren?

Video
Het maken van notulen is niet alleen handig, maar vaak ook verplicht. Voor belangrijke vergaderingen is het van groot belang dat uitspraken en beslissingen duidelijk en correct worden opgeschreven. In dit nieuwsitem wordt daarover verteld.

mondiaal

In het nieuws: Dafne Schippers maakt kans om uitgeroepen te worden tot mondiaal atlete van het jaar.

mondiaal betekent: 'voor/in de hele wereld, wereldwijd'

• De vluchtelingencrisis is een mondiaal probleem.
• Voor onderwerpen als luchtvervuiling en het broeikaseffect zijn mondiale afspraken nodig.
• Mondiaal zijn steeds meer mensen bezig met hardlopen, toerfietsen en andere sporten.

Zoek op wat het Franse woord voor wereld is. Wat valt je op?
Wat is volgens jou een belangrijk mondiaal probleem?

Video
Een populair mondiaal onderwerp is voetbal. Daar is ook een mondiale organisatie voor: de FIFA. Die organisatie was eerder dit jaar veel in het nieuws omdat er geruchten gingen over corruptie.