gedupeerd

Mensen die gehandicapt of langdurig ziek zijn, hebben vaak extra zorg nodig. Die zorg krijgen ze van zogeheten zorgverleners. Zorgverleners krijgen voor hun werk betaald door een speciale instantie, maar dat gaat niet altijd goed: een grote groep heeft de laatste tijd niets ontvangen. De gedupeerde zorgverleners gaan hun geld nu gezamenlijk opeisen met behulp van een advocaat, staat op Joop.nl.

gedupeerd betekent: 'benadeeld', 'ergens nadeel of schade van hebben'

• Toen de docent een aantal ingevulde antwoordvellen kwijt was, dienden de gedupeerde scholieren een klacht in bij het schoolhoofd.
• Een fabriek in Eindhoven is zwaar gedupeerd nu een groot deel van het gereedschap is gestolen.
• Mara voelde zich gedupeerd toen ze erachter kwam dat al haar collega's een kerstpakket hadden gekregen en zij niet.

Hoe kun je iemand die gedupeerd is noemen? 'Een ged…' (Zoek het woord eventueel op in het nieuwsbericht bovenaan.)
Als je gedupeerd bent, heeft iemand anders jou benadeeld. Je kunt ook zelf iemand duperen. Zoek op het internet twee zinnen waarin een persoonsvorm van het werkwoord duperen staat: één in de tegenwoordige tijd, en één in de verleden tijd. Leg uit wat de zinnen betekenen.
'Patiënten mogen niet de dupe worden van veranderingen in de zorg', stond vorige week op een nieuwssite. Wat betekent de uitdrukking de dupe zijn?

Video
Je wordt lang niet altijd expres gedupeerd, maar bij diefstal of brandstichting is dat wel het geval. In deze reportage hoor en zie je hoe een sportvereniging is gedupeerd doordat iemand een bank in brand heeft gestoken.

belemmeren

Boven een bericht op Nu.nl staat: "Lawines belemmeren zoektocht naar slachtoffers aardbevingen Nepal". En eind vorige week meldde het AD dat vogels en vleermuizen de opknapbeurt van huurwoningen in de plaats Leimuiden belemmeren.

belemmeren betekent: 'het moeilijk maken om verder te komen, hinderen'

• Die hoge boom in de tuin van de buren belemmert ons uitzicht.
• Volgens de politie belemmerde Bas het onderzoek door geen verklaring af te leggen.
• De doorgang wordt belemmerd door alle fietsen die niet in de rekken staan.

Het woord belemmeren is in de middeleeuwen ontstaan uit het bijvoeglijk naamwoord lam, en betekende toen letterlijk 'lam maken': 'ervoor zorgen dat iemand verlamd raakt: zich niet meer kan bewegen'. Leg uit hoe de tegenwoordige betekenis van belemmeren hieruit is ontstaan.
De tegenwoordige tijd belemmert klinkt hetzelfde als het voltooid deelwoord belemmerd. Vul de juiste vorm in in deze zinnen:

1. Voel je je ... door de strenge regels in de klas?
2. Helpt het om de opdracht samen te maken, of ... het jullie juist?
3. Dave haalde de toets niet omdat hij ... werd door faalangst.

Video
Niet alleen concrete voorwerpen of acties kunnen je belemmeren, maar ook gedachten in je hoofd kunnen een belemmering vormen. In dit filmpje vertelt een zogenoemde 'levenscoach' hoe je negatieve, belemmerende gedachten kunt omzetten in positieve gedachten. Wat vind jij van zijn uitleg? Leuk, nuttig? En hoe beoordeel je de vergelijking met chocolade- en vanillevla?

karig

Veel postbodes verdienen tegenwoordig een stuk minder dan vroeger. Volgens de Volkskrant krijgen ze "een karig inkomen".

karig betekent: 'nauwelijks voldoende' of 'laag' (als het over salaris gaat)

• Vanwege zijn karige loon woonde Engelbert op een klein flatje.
• Wie heel arm is, kan zich vaak maar een karige maaltijd veroorloven.
• Ze probeerden hun karige inkomen aan te vullen door zelfgemaakte sieraden te verkopen.

Karig wordt ook in andere betekenissen gebruikt. Bijvoorbeeld: 'De personeelschef was karig met complimenten aan zijn medewerkers.' Wat zou karig hier betekenen? 

En wat zou karig betekenen in de zin 'De informatie die ik over dit onderwerp kon vinden, is maar karig'?

Een ander woord voor karig is schamel. Met welk werkwoord zou dat woord te maken hebben?

Video
Ook het salaris van leraren is niet al te hoog. Sommige leraren klagen daarover, maar andere proberen ervoor te zorgen dat hun vak leuk en uitdagend blijft. Een biologielerares heeft daar zelfs een boekje over geschreven; ze was daarmee afgelopen najaar bij EditieNL.

gestremd

Er waren vandaag problemen op het spoor: "Treinverkeer tussen Utrecht en Den Bosch tot dinsdagmiddag gestremd."

gestremd betekent: 'geblokkeerd'

• Het autoverkeer rond het dorpsplein was op Koningsdag gestremd.
• Vanwege werkzaamheden is de Stationsstraat de hele maand gestremd voor doorgaand verkeer.
• Na het ongeluk was de Zeelandbrug de hele dag gestremd voor het wegverkeer.

Gestremd is het voltooid deelwoord van het werkwoord stremmen. Bij dit werkwoord hoort ook een bijvoeglijk naamwoord: stram. Bijvoorbeeld: 'Als je ouder wordt, word je stram.' Wat denk je dat stram betekent?
Bij blokkeren en bij stremmen bestaan ook zelfstandige naamwoorden.Vul ze hier in:
Op de A12 is een s... ontstaan door een b... van vrachtwagenchauffeurs.

Video
Niet alleen verkeer op de weg of op het spoor kan worden gestremd, maar ook verkeer op het water! Dat gebeurde eind vorig jaar bijvoorbeeld op het Eemskanaal.

Extra
Stremmen heeft ook een heel andere betekenis: als vloeistoffen stremmen, betekent dat dat ze dikker worden. Op die manier wordt bijvoorbeeld kaas gemaakt van melk. Dit gebeurt met stremsel. Bekijk hier hoe dat werkt.

tergend

Het aantal vrouwen met een topbaan is vorig jaar iets gestegen, meldt de NOS. De Volkskrant brengt het nieuws negatiever: het aantal vrouwen met een baan aan de top stijgt "tergend traag".

tergend betekent: 'irriterend, vervelend', 'zodanig dat je ongeduldig of boos wordt'

• Jessica likt tergend langzaam aan haar ijsje.
• De keeper dook naar de verkeerde hoek, waarna de bal tergend langzaam over de doellijn rolde.
• Door zijn tergende opmerkingen over mijn nieuwe T-shirt kregen we al snel ruzie.

Tergend komt van het werkwoord tergen, dat 'ergeren, irriteren', 'treiteren, proberen boos te maken' betekent. Geef de volgende vormen van dit werkwoord: de derde persoon enkelvoud van de tegenwoordige tijd, de eerste persoon meervoud van de verleden tijd, en het voltooid deelwoord.
Maak met elk van deze drie vormen een zin.

Video
Twee weken geleden ging Woordspot over epicentrum, en hadden we het over aardbevingen in Groningen. Na zo'n aardbeving is er vaak schade. In dit nieuwsitem van het RTL Nieuws wordt verteld dat het bekijken en herstellen van die schade soms tergend langzaam gaat.

decolleté

Youtube - RTL Nieuws

Deze dagen is de kleding van zangeres Trijntje Oosterhuis veel in het nieuws: 'Ze droeg bij de repetitie een zwarte jurk met een zeer diep decolleté' (NOS), 'Broekpak wint het van naveldiep decolleté' (Volkskrant).

decolleté betekent: 'laag uitgesneden hals in het kledingstuk van een vrouw, waardoor je een stukje van haar borsten kunt zien'

• Het is niet zo netjes om met een diep decolleté op je werk te komen.
• Doutzen Kroes poseerde in een witte jurk met hoge split, open rug en een subtiele inkijk in haar decolleté.
• Haar decolleté leidde veel te veel af, waardoor niet goed naar haar toespraak werd geluisterd.

Is decolleté een de-woord of een het-woord? Aanwijzing: je zegt niet 'een diepe decolleté', maar 'een diep decolleté'.
We hebben het woord decolleté geleend uit een andere taal. Uit welke taal denk je?
Als iemands broek tijdens het bukken wat afzakt waardoor je zijn bilspleet kunt zien, wordt dat een bouwvakkersdecolleté genoemd. Kun jij bedenken waarom?

Video
Doordat er zo veel over Trijntjes decolleté wordt gesproken, is het onderwerp een echte hype geworden. Er worden zelfs T-shirts van gedrukt!

epicentrum

Nepal is deze week opnieuw getroffen door een zware aardbeving. Volgens Amerikaanse specialisten had de beving een kracht van 7,4 op de schaal van Richter, en lag het epicentrum op 18,5 kilometer diepte en op 68 kilometer van Namche Bazar, vlak bij de Mount Everest.

epicentrum betekent: 'plaats op het aardoppervlak van waaronder een aardbeving zich verspreidt', 'middelpunt van een aardbeving, waar de schokken en de schade het grootst zijn'

• Het gebied direct rondom het epicentrum van de aardbeving is het moeilijkst te bereiken voor hulpverleners.
• Dorpen in de buurt van het epicentrum zijn bijna helemaal verwoest, zegt het Rode Kruis.
• De meeste slachtoffers zijn gevallen rond de plek waar het epicentrum lag.

Epicentrum betekent letterlijk 'in het centrum'. Epi is een woord uit het Grieks en betekent 'in', 'bij' of 'op'. Centrum is een bekend woord voor 'middelpunt' of 'om het midden gelegen gebied'. Denk bijvoorbeeld aan het centrum van een stad: het centrale gebied van een stad waar de rest van de stad omheen ligt.
Welke drie van de volgende zaken vind je in het centrum van een stad?
a. nieuwbouwwijken
b. veel winkels bij elkaar
c. stadhuis
d. restaurants en cafés
e. sportvelden

Epicentrum wordt ook weleens figuurlijk gebruikt. In een artikel over de viering van Koningsdag in de plaats Scherpenzeel stond bijvoorbeeld: "Epicentrum van alle activiteiten was als vanouds het dorpspark voor Huize Scherpenzeel." Welke betekenis heeft het woord hier?

Video
De laatste tijd zijn er ook veel aardbevingen geweest in Groningen. Lang niet zo heftig als in Nepal, maar ze zijn toch wel een probleem. Ze worden veroorzaakt door 'gaswinning'. In dit nieuwsitem van na de aardbeving van eind vorig jaar wordt er iets over verteld; het epicentrum lag toen in het plaatsje Woudbloem.