bondskanselier

Angela Merkel, sinds 2005 bondskanselier van Duitsland. (© foto: Wikimedia Commons)

Eigenlijk is het best bijzonder om een koninkrijk te zijn: dat zijn maar een paar landen in Europa. Nederland, België, het Verenigd Koninkrijk, Noorwegen, Zweden, Denemarken en Spanje. De meeste andere landen zijn republieken.

Wie 'de baas' is in een republiek, is niet overal hetzelfde. In Frankrijk en Amerika is de president het machtigst, in Italië is het de premier, en in Duitsland ... de kanselier. De bondskanselier om precies te zijn; Duitsland is officieel namelijk een bondsrepubliek. Deze functie kun je vergelijken met die van een premier. Duitsland heeft overigens ook wel een president, maar die heeft weinig échte macht. Net als de koningin – of koning! – in Nederland.

bondskanselier betekent: 'regeringsleider in een bondsrepubliek'

Premiers en bondskanseliers werken altijd samen met de rest van de regering; ze nemen nooit in hun eentje beslissingen. Als dat wel gebeurt, krijgen ze trekjes van een dictator: dat is een alleenheerser. In het filmpje hieronder (van De Speld) wordt net gedaan alsof Nederland vanaf 1 februari een dictatuur is. (Gelukkig is dat niet zo!)

poliep

Van zingen krijg je poliepen, lijkt het wel! Nu heeft Nielson er een op zijn stembanden. En eerder had Jan Smit een poliep, en Marco Borsato, en Gerard Joling, en Björk, en Caro Emerald, en ...

Een poliep kan trouwens ook ergens anders zitten, bijvoorbeeld in je neus of in je dikke darm.

poliep betekent: 'uitstulpend gezwel op een holle plek in je lichaam'

Een poliep is eigenlijk een slijmvliestumor. Dat klinkt eng, maar woekerend ('wildgroeiend') weefsel is lang niet altijd kanker. Darmpoliepen kunnen na een aantal jaar wel kwaadaardig worden; daarom worden ze weggehaald als ze bij een darmonderzoek gevonden worden. Andere poliepen, bijvoorbeeld op je stembanden, zijn vooral lastig: ze worden verwijderd omdat ze in de weg zitten.

Er zijn trouwens ook dieren die poliepen heten. Net als de gezwellen zitten ze met een steeltje ergens aan vast. Poliepen vormen samen koraal.

Extra
Nielson wordt volgende week geopereerd. Luister nog maar even goed hoe hij met poliep klinkt. Misschien is het over een paar maanden wel anders!

rijp

Een wit laagje op het gras, op bladeren, op spinnenwebben: je ziet het vaak als je in de winter 's ochtends naar buiten gaat. Wat je dan ziet, heet rijp. Rijp is geen sneeuw, maar een soort ijs: het zijn bevroren druppels, ijskristallen. Het kan om bevroren dauw gaan, maar ook de waterdamp die in de lucht zit (want buitenlucht is altijd een beetje vochtig) kan bevriezen en zo aan voorwerpen vast blijven zitten. Rijp zit ook vaak op bovenleidingen van het spoor; daar hebben de treinen soms last van.

rijp betekent: 'witte aanslag van ijskristallen'

Op YouTube staat een filmpje waarin rijp te zien is; doordat de filmer vaak inzoomt, kun je goed zien hoe rijp er van dichtbij uitziet.

kleinkunst

"De kleinkunst is dood als Theo Maassen zijn grappen nader moet verklaren", stond vandaag in de Volkskrant. Theo Maassen is al een paar dagen in het nieuws vanwege een paar zeer grove grappen uit zijn cabaretprogramma Met alle respect, dat laatst op tv was. Maar wat wordt er bedoeld met kleinkunst?

kleinkunst betekent: 'vorm van amusement op een (klein) podium, in een theater'

Vaak wordt met kleinkunst hetzelfde bedoeld als met cabaret; cabaretiers worden ook wel kleinkunstenaars genoemd. Maar ook andere kleinschalige optredens, vooral met zang, vallen onder dit begrip.

Cabaretière Katinka Polderman is een goed voorbeeld van een kleinkunstenaar: in haar cabaretvoorstellingen, maar ook daarbuiten, schrijft en zingt ze geregeld liedjes, vaak met een satirische (spottende) inslag. Zoals haar loflied op Ivo Niehe.

apocalyps

Al een hele tijd hoor of lees je berichten over het einde van de wereld: dat zou morgen plaatsvinden. De geruchten hebben iets te maken met de kalender van de Maya's (een volk uit Midden-Amerika), die op 21 december 2012 zou ophouden. Er is allemaal niets van waar, maar toch zijn er veel mensen die erin geloven.

Het einde van de wereld, of de voorspelling daarvan, wordt met een moeilijk woord apocalyps genoemd. Apocalyps was oorspronkelijk de Griekse titel van het laatste boek van de Bijbel, dat in het Nederlands Openbaring van Johannes (of kortweg Openbaring) heet. Hierin beschrijft Johannes zijn visioenen over het einde der tijden. 

apocalyps (spreek uit: a-poo-ka-líps) betekent: het einde van de wereld, of de voorspelling daarvan

Het bijbehorende bijvoeglijk naamwoord is apocalyptisch; dat betekent meestal zoiets als 'rampzalig' of 'onheilspellend'. 

• De film die ik laatst zag, riep een apocalyptische spanning op. 
• Sommige Europese leiders schetsen apocalyptische scenario's als de euro wordt opgeheven.

De bekende film Apocalypse Now uit 1979 gaat niet over het eind van de wereld, maar over de oorlogen in Vietnam en Cambodja. Die werden door veel mensen ook als apocalyptisch ervaren.

pavlovreactie

Ivan Pavlov (1849-1936)

De kat die aan komt rennen en om je benen draait als je het blik voer uit de kast pakt, de hond die gaat kwispelen als je in de richting van de gang loopt ... Zomaar twee voorbeelden van iets heel herkenbaars: dieren leiden uit de handelingen van hun baasje af wat er gaat gebeuren. Ze reageren automatisch, zonder er bewust over na te denken. Zo'n reactie of zulk gedrag wordt vaak een pavlovreactie (of pavlovgedrag) genoemd.

pavlovreactie betekent: een automatische reactie op een vast terugkerende handeling

Ook over mensen wordt weleens gezegd dat ze last hebben van pavlovreacties. Zo zijn er mensen die roepen dat alle moslims het land uit moeten zodra ze een nieuwsbericht over allochtonen lezen.

• Als een linkse politieke partij een voorstel doet, komt er vrijwel altijd een pavlovreactie van een rechtse partij.
• Mijn vader met zijn pavlovreacties: als ik wil uitgaan, denkt hij meteen dat alles misgaat. Terwijl ik pas één keer zonder licht heb gefietst!

Extra
Het woord is genoemd naar Ivan Pavlov, een Russische onderzoeker. Begin twintigste eeuw ontdekte hij zulk gedrag bij honden: als ze een aantal keren het geluid van een bel hadden gehoord op het moment dat ze eten kregen, dachten ze vervolgens elke kéér als ze de bel hoorden dat ze eten kregen. Ze gingen dan al kwijlen bij het horen van de bel, ook als er geen eten kwam.
In dit filmpje wordt dat enigszins belachelijk gemaakt.

budget

Elke school heeft af en toe nieuwe spullen nodig, zoals lesmateriaal en computers. Dat kost geld, en een school heeft natuurlijk niet eindeloos veel geld. Daarom is voor zulke dingen een maximumbedrag afgesproken; dat is het budget. Er wordt bijvoorbeeld bekeken hoeveel geld er in het schooljaar 2012-2013 aan computers mag worden uitgegeven. Na dat jaar wordt bekeken of er voor 2013-2014 misschien een ander bedrag moet worden afgesproken.

budget (spreek uit: 'budzjèt') betekent: 'geld dat je ergens aan mag of kunt uitgeven'

Niet alleen scholen hebben budgetten, ook gemeentes, bedrijven, enz. En als je kleedgeld krijgt, kun je dat ook een budget noemen: je mag dan per maand bijvoorbeeld 50 euro aan kleren besteden.

• De school heeft het budget voor nieuwe computers al opgemaakt.

• Volgens de gemeente is er geen budget voor een rotonde.

Extra
Het woord budget wordt soms ook op een andere manier gebruikt: een budgethotel is bijvoorbeeld een heel goedkoop hotel. Budget wordt dan op z'n Engels uitgesproken ('bùdzjet').

Het Hans Brinker Budget Hotel in Amsterdam staat bijvoorbeeld niet erg goed bekend, maar uit dit filmpje blijkt dat ze daar ook wel een beetje trots op zijn.