pavlovreactie

Ivan Pavlov (1849-1936)

De kat die aan komt rennen en om je benen draait als je het blik voer uit de kast pakt, de hond die gaat kwispelen als je in de richting van de gang loopt ... Zomaar twee voorbeelden van iets heel herkenbaars: dieren leiden uit de handelingen van hun baasje af wat er gaat gebeuren. Ze reageren automatisch, zonder er bewust over na te denken. Zo'n reactie of zulk gedrag wordt vaak een pavlovreactie (of pavlovgedrag) genoemd.

pavlovreactie betekent: een automatische reactie op een vast terugkerende handeling

Ook over mensen wordt weleens gezegd dat ze last hebben van pavlovreacties. Zo zijn er mensen die roepen dat alle moslims het land uit moeten zodra ze een nieuwsbericht over allochtonen lezen.

• Als een linkse politieke partij een voorstel doet, komt er vrijwel altijd een pavlovreactie van een rechtse partij.
• Mijn vader met zijn pavlovreacties: als ik wil uitgaan, denkt hij meteen dat alles misgaat. Terwijl ik pas één keer zonder licht heb gefietst!

Extra
Het woord is genoemd naar Ivan Pavlov, een Russische onderzoeker. Begin twintigste eeuw ontdekte hij zulk gedrag bij honden: als ze een aantal keren het geluid van een bel hadden gehoord op het moment dat ze eten kregen, dachten ze vervolgens elke kéér als ze de bel hoorden dat ze eten kregen. Ze gingen dan al kwijlen bij het horen van de bel, ook als er geen eten kwam.
In dit filmpje wordt dat enigszins belachelijk gemaakt.

budget

Elke school heeft af en toe nieuwe spullen nodig, zoals lesmateriaal en computers. Dat kost geld, en een school heeft natuurlijk niet eindeloos veel geld. Daarom is voor zulke dingen een maximumbedrag afgesproken; dat is het budget. Er wordt bijvoorbeeld bekeken hoeveel geld er in het schooljaar 2012-2013 aan computers mag worden uitgegeven. Na dat jaar wordt bekeken of er voor 2013-2014 misschien een ander bedrag moet worden afgesproken.

budget (spreek uit: 'budzjèt') betekent: 'geld dat je ergens aan mag of kunt uitgeven'

Niet alleen scholen hebben budgetten, ook gemeentes, bedrijven, enz. En als je kleedgeld krijgt, kun je dat ook een budget noemen: je mag dan per maand bijvoorbeeld 50 euro aan kleren besteden.

• De school heeft het budget voor nieuwe computers al opgemaakt.

• Volgens de gemeente is er geen budget voor een rotonde.

Extra
Het woord budget wordt soms ook op een andere manier gebruikt: een budgethotel is bijvoorbeeld een heel goedkoop hotel. Budget wordt dan op z'n Engels uitgesproken ('bùdzjet').

Het Hans Brinker Budget Hotel in Amsterdam staat bijvoorbeeld niet erg goed bekend, maar uit dit filmpje blijkt dat ze daar ook wel een beetje trots op zijn.

kitsch

Een schilderij van een huilend zigeunerjongetje. Glinsterende sieraden. Een grote, ingewikkelde klok uit de negentiende eeuw. Sommige mensen vinden het kunst; andere vinden het kitsch.

kitsch (spreek uit: 'kitsj' of 'kietsj') betekent: 'nepkunst'

Kitsch lijkt dus op kunst, maar kunstkenners vinden het niks. Zij vinden dat kitsch van slechte smaak getuigt of niet door een serieuze, getalenteerde kunstenaar is gemaakt. Kunst moet origineel zijn of vernieuwend; kitsch is dat niet.

• Las Vegas is een en al kitsch - ze hebben daar zelfs Venetië nagebouwd (met gondels!).
• Als mensen iets kitscherigs hip vinden, heet het camp - het Eurovisiesongfestival is bijvoorbeeld heel erg campy.

Extra
Het bekendste kunstprogramma op tv is Tussen kunst en kitsch. Experts bepalen of wat mensen meebrengen echte kunst is, of waardeloze kitsch. Hier een filmpje over het meest raadselachtige object dat een van de deskundigen ooit gezien heeft - vind jij het kunst of is het kitsch?

canon

Heb je bij geschiedenis al over Karel de Grote gehoord? En over de VOC? En over Max Havelaar? Het zou goed kunnen dat jouw school de canon van Nederland volgt. Dat zijn vijftig belangrijke, concrete onderwerpen die gebruikt worden om de geschiedenis van Nederland te vertellen.

Maar er is nog een heel ander soort canon: een canon die je kunt zingen. Dat zul je op de basisschool vast weleens gedaan hebben: sommigen beginnen een lied te zingen en anderen beginnen op een later moment datzelfde lied, en dat klinkt dan nog goed ook.

canon (spreek uit: 'ka-non', niet 'ka-non') betekent: 'verzameling hoogtepunten of mijlpalen' óf 'meerstemmig zingen'

De canon van Nederland is het bekendst, maar er zijn de laatste jaren nog veel meer canons gemaakt, bijvoorbeeld:

• de bètacanon, over wiskunde, natuurkunde, biologie e.d. (er is ook een juniorversie);
• canons over steden en provincies, zoals Leiden en Overijssel;
• de canon van de Nederlandse literatuur, met de beste schrijvers;
• de taalcanon (net verschenen), een boek en een website over vragen als: Kun je een nieuwe taal maken? En: is 'hun hebben' zeggen echt zo dom?

Extra
Een hele theaterzaal in canon laten zingen, dat is een specialiteit van cabaretière Brigitte Kaandorp. Kijk maar. (Haast? Begin bij 4:27.)

analyseren

Ontleden, dat moet je vast weleens doen. Je kent het wel: de zin in stukken verdelen die elk een eigen naam krijgen: onderwerp, persoonsvorm, lijdend voorwerp, bepalingen. Wat je dan met die zin doet, is dat je 'm analyseert.

analyseren betekent: 'onderzoeken door iets in stukjes te verdelen'

Bij de meest letterlijke betekenis van analyseren kun je denken aan scheikunde. Als je een stof analyseert, bekijk je uit wat voor delen die stof is samengesteld.
Maar vaak is een analyse geen onderzoek van iets tastbaars. Er wordt bijvoorbeeld een ramp geanalyseerd, of het verloop van de kabinetsformatie, of hoe een organisatie werkt. Dat betekent dat je iets ingewikkelds 'ontrafelt': je duikt er diep in om alle kleine onderdelen te bekijken, zodat je het geheel beter begrijpt. Een diepgravend onderzoek dus.

Een paar voorbeelden van analyses:

• Als je ziek bent, kan er bloed geprikt worden om te kijken wat je hebt; dat bloed wordt dan geanalyseerd.
• Sigmund Freud is de bedenker van psychoanalyse: het onderzoeken van de psyche (de geest).
• Als je een website hebt, kun je met Google Analytics heel precies zien wie je site bezoekt. (Analytics analyseert het bezoek: wie, wanneer, waarvandaan, welke pagina's, enzovoort.)

Extra
Iemand die iets analyseert, is een analist (bijvoorbeeld in een laboratorium) of een analyticus. Misschien wel het bekendst zijn voetbalanalytici. Zelfs de saaiste wedstrijden worden geanalyseerd, zoals Nederland-Duitsland gisteren. En daar kijken nog mensen naar ook.

subjectief

• Het nieuwe album van Robbie Williams is slecht.
• FC Twente is de beste voetbalclub van Nederland.
• Iedereen wil 's zomers natuurlijk drie weken op het strand liggen.

Die zinnen klinken als feiten. Maar dat zijn ze niet. Het zijn meningen: dingen die iemand zelf vindt, maar die niet per se voor andere mensen ook gelden. Al die zinnen zijn subjectief.

subjectief betekent: 'persoonlijk, niet neutraal'

Nog meer woorden die lijken op de betekenis van subjectief: 'gekleurd', 'partijdig', 'niet algemeen geldig', 'individueel', 'privé', 'particulier', 'persoonsgebonden', 'een kwestie van smaak'.

Wie een ander iets hoort zeggen waar hij het niet mee eens is, zegt weleens: 'Dat is ook maar een mening.' Bij subjectieve uitspraken past dat heel goed. Maar als je probeert om dat commentaar bij feiten te geven, klinkt het heel gek: 'Koningin Beatrix regeert sinds 1980.' 'Dat is ook maar een mening!'

Extra
Niet alleen uitspraken kunnen subjectief zijn. Je kunt ook subjectief filmen, zoals deze scholieren hebben gedaan. (Zie ook het woord suggestief.) Let maar eens op hoeveel trucs ze gebruiken om wat er gebeurt op een niet-neutrale manier in beeld te brengen.

Woordspot via Facebook/Twitter

Wil je zeker weten dat je Woordspot niet mist?

• Volg Woordspot via e-mail. Vul je mailadres in in het vakje rechtsboven in de kolom hiernaast, typ het codewoord in en klik op de link in de mail die je daarna krijgt.
• Volg Woordspot via Facebook. Ga naar http://www.facebook.com/Woordspot en klik op 'Vind ik leuk'.
• Volg Woordspot via Twitter. Zoek naar @woordspot of ga naar http://twitter.com/woordspot. (Op Twitter komen er af en toe extra woorden voorbij.)

Hou je van érg moeilijke woorden? Kijk dan eens naar Woordpost.

Dit is een eenmalig bericht tussendoor. Donderdag is er weer een gewone Woordspot!