premie

Wie een benzinedief in het oosten van het land weet te betrappen, krijgt van een tankstationhouder een premie, schrijft De Telegraaf.

Tegelijkertijd is die krant heel boos op premier Mark Rutte. Want die heeft met Diederik Samsom afgesproken dat rijke mensen een veel hogere premie moeten gaan betalen voor hun ziektekostenverzekering.

Premie is dus een gek woord. Het gaat soms om geld dat je kunt krijgen, maar vaker om geld dat je moet betalen. (Het woord prijs heeft ook zulke tegengestelde betekenissen.)

premie betekent: 'prijs' (óf de kosten van een verzekering, óf een beloning)

Meestal gaat het dus om wat een verzekering kost:

• In het regeerakkoord hebben PvdA en VVD afgesproken dat de zorgpremie duurder wordt voor wie meer verdient.
• Wie jarenlang autorijdt zonder schade of ongelukken, betaalt elk jaar minder premie voor zijn autoverzekering.
• Iedereen die werkt, moet premie betalen voor de uitkeringen van werklozen en arbeidsongeschikten.

Extra

Als je toevallig een technische opleiding op het roc volgt, en je gaat bij het leger werken, dan krijg je 10.000 euro premie. Tenminste, als je daar vier jaar blijft. Lees maar na bij NOS op 3.

dilemma

Mark Rutte en Diederik Samsom hebben samen al bijna een regeerakkoord gesloten. Dat is knap, want de VVD en de PvdA waren heel verschillende dingen van plan. Ze stonden dus voor moeilijke keuzes:

• Moet de nieuwe regering kiezen voor meer wegen of juist voor meer natuur?
• Moeten mensen makkelijker ontslagen kunnen worden of verdienen ze juist bescherming tegen ontslag?
• Gaan de belastingen omhoog? Moeten mensen die met de auto of de trein naar het werk gaan meer betalen? Of worden alle verzekeringen duurder?

Zulke lastige vragen, waarbij elke keuze nadelen heeft, zijn dilemma's.

dilemma betekent: 'moeilijke keuze'

Je kunt zeggen dat iets een dilemma is, maar ook dat je voor een dilemma staat of dat je voor een dilemma geplaatst of gesteld wordt. Een bekende uitdrukking is een duivels dilemma: het resultaat van je keuze is dan sowieso verschrikkelijk, wát je ook kiest.

Extra
Misschien krijg je op school of als je studeert nog eens te maken met het prisoner's dilemma. Dat gaat over het afwegen van voordelen en nadelen van samenwerken met andere mensen. Een paar goede voorbeelden vind je in de Wikipedia.

opschorten

Wat heeft opschorten met een schort te maken?

De Nederlandse militairen in Afghanistan leiden daar Afghaanse politieagenten op. Maar die agenten mogen dan niet buiten de provincie Kunduz gaan werken.
Nu lijkt het erop dat dat toch gebeurt. Daarom heeft Nederland de opleiding opgeschort.

opschorten betekent: 'uitstellen, tijdelijk/voorlopig stilleggen'

Iets wat opgeschort wordt, wordt dus niet helemaal afgeschaft of opgeheven. Er is alleen iets aan de hand waardoor er even niet mee wordt doorgegaan. En als de problemen zijn opgelost, gaat het gewoon weer verder.
Een paar voorbeelden:

• De vredesonderhandelingen tussen de twee landen zijn voor de zoveelste keer opgeschort. (Ze lopen al een tijd, maar zijn al meerdere keren onderbroken.)
• Het arrestatiebevel tegen Tanja Nijmeijer moet worden opgeschort. (Het moet tijdelijk niet van toepassing zijn, anders wordt ze gearresteerd.)

Extra
Heeft opschorten iets met een schort te maken? Ja: ooit betekende het dat je laaghangende kleding een stukje optilde en met een riem zorgde dat het niet omlaagzakte. Zie het precieze verhaal in de Etymologiebank.

grandioos

Prometheus, prachtig in 3D.

• De film Prometheus is grandioos!
• De film Prometheus is een grandioze mislukking!

Die twee zinnen betekenen precies het tegenovergestelde - hoe kan dat nou?

Dat komt wel vaker voor bij woorden die iets sterks uitdrukken. Maar eerst de betekenis van grandioos:

grandioos betekent: 'prachtig, schitterend' of 'enorm, heel erg'

Grandioos is van zichzelf dus heel positief: een grandioos uitzicht, een grandioze vakantie, grandioos genieten. Maar als je het voor iets negatiefs zet, blijft alleen de versterkende betekenis over: een grandioze mislukking, grandioos falen.
Je kunt die tegengestelde betekenissen ook zien bij bijvoorbeeld geweldig: een geweldige film is iets heel anders dan een geweldig mislukte film. En het kan ook andersom: een verschrikkelijke film is heel erg om te kijken, terwijl een film ook verschrikkelijk goed kan zijn.

Extra
De letterlijke betekenis van grandioos is 'groots'. Een ander woord voor grootsheid is grandeur. Dat wordt vaak gezegd van grote, indrukwekkende, rijk versierde gebouwen in steden als Parijs of Wenen. Dit café in Boedapest straalt bijvoorbeeld veel grandeur uit.

uitbater

Een café-eigenaar, de baas van een bioscoop, iemand met een winkel, de directeur van een casino: er bestaat een woord dat al die mensen in één keer aanduidt. Uitbater. Een ander woord daarvoor is exploitant.

uitbater (of exploitant) betekent: 'iemand die een onderneming heeft en daar geld mee verdient'

Meestal wordt dit woord bij winkels of uitgaansgelegenheden gebruikt, zoals cafés, restaurants, theaters en bioscopen. De uitbater is niet altijd de eigenaar van het gebouw, maar wel van het bedrijf dat het gebouw gebruikt, en hij verdient zijn geld met wat hij daar doet en verkoopt.

In uitbater zit het woord baat. Dat betekent 'winst', 'voordeel' of 'nut', en je komt het in de taal op allerlei manieren tegen:

• De Nederlandse staat verdient veel aan de aardgasbaten. (Dat is de winst uit het gas in de Nederlandse bodem.)
• Deze week wordt er gecollecteerd ten bate van de Dierenbescherming. (Het geld dat de collecte oplevert, wordt besteed aan dieren.)
• Baat het niet, dan schaadt het niet. (Het levert misschien geen gunstig resultaat op, maar het is ook niet schadelijk.)
• Zelfs de negen voor zijn mondeling mocht niet meer baten: hij kreeg een onvoldoende voor Frans op zijn rapport. (Het hielp hem niet meer.)

Extra
Het werkwoord uitbaten bestaat ook, maar komt niet zo veel voor. We zeggen vaker 'runnen': je runt een kledingzaak of een café. Een ander woord is exploiteren. Dat betekent behalve 'uitbaten' ook 'uitbuiten'. Als je iemand uitbuit, wordt die persoon er slechter van (te weinig loon, te veel werk of heel vervelend werk). Je wordt dus rijk dankzij misbruik van mensen.

decadent

Even naar Nice vliegen om lekker uit eten te gaan. Een zwembad in je achtertuin hebben. Of een cabriolet kopen terwijl je al twee auto's hebt.

Dat zijn allemaal voorbeelden van decadentie. Als je decadent bent, smijt je je geld over de balk: je besteedt het aan overbodige luxe - allemaal dure dingen die een normaal mens absoluut niet nodig heeft. Al die dingen zelf kun je ook decadent noemen: decadent uit eten gaan, een decadente vakantie, enzovoort.

decadent betekent: 'overdreven duur en luxe (levend)'

Extra
Kaviaar eten is al decadent. Maar nog erger wordt het als je er een wedstrijd van maakt, zoals ze in Moskou doen - zie dit filmpje.

visum

Geert Wilders wil over een paar weken naar Australië. Maar er is een probleem. Hij heeft namelijk nog geen visum gekregen, en zonder visum mag je het land niet in. Wat is een visum precies?

Om buiten Nederland te reizen, heb je een paspoort nodig, waarin officieel staat wie je bent (in veel Europese landen is een identiteitskaart voldoende). Maar je hoeft meestal niet van tevoren te laten weten dat je van plan bent naar een bepaald land te gaan.
In sommige landen is dat wél verplicht. Als je bijvoorbeeld naar Rusland, China of Australië gaat, moet je eerst aan dat land vragen of je mag komen. Datgene wat je aanvraagt, heet een visum.

visum betekent: 'bewijs dat je toestemming hebt om een land binnen te komen'

Een paar voorbeelden:

• Een visum kan een stempel of sticker in je paspoort zijn, of soms een los document.
• Je kunt je visum voor Rusland laten regelen bij een visumbureau; dan hoef je niet zelf naar de ambassade.
• Een toeristenvisum voor Tanzania is drie maanden geldig.
• Wie als niet-Europeaan Nederland bezoekt, krijgt een Schengenvisum voor 26 landen tegelijk.
• Cubanen hebben een uitreisvisum nodig om hun eigen land te verlaten, maar Cuba wil die regel binnenkort afschaffen.

Extra
Het meervoud van visum is visums of visa. In het Engels wordt visa als enkelvoud gebruikt: 'Do I need a visa for Canada?'